Các chính phủ, doanh nghiệp sản xuất thực phẩm và nông dân tại Đông Nam Á đang chuẩn bị đối mặt hiện tượng El Nino mạnh lên có nguy cơ làm suy giảm năng suất cây trồng, trong bối cảnh khu vực vẫn đang phải vật lộn với tình trạng giá năng lượng và phân bón ở mức cao.
Dữ liệu khí tượng cho thấy El Nino đã bắt đầu hình thành. Tuy nhiên, các nhà khoa học dự báo hiện tượng này có thể mạnh lên thành một đợt El Nino “Godzilla” trong giai đoạn từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027. Một số mô hình khí hậu thậm chí dự báo cường độ của đợt El Nino lần này có thể mạnh nhất trong lịch sử quan trắc, vượt cả đợt El Nino nghiêm trọng giai đoạn 2015-2016.
Nếu điều này xảy ra, đây sẽ là đợt El Nino “mạnh” thứ ba trong vài thập kỷ gần đây. Hai lần trước, vào các giai đoạn 2015-2016 và 2023-2024, đều khiến nhiệt độ tăng cao đáng kể và lượng mưa giảm mạnh.
Giá lương thực đối mặt áp lực tăng
Một đợt El Nino nghiêm trọng có thể làm gia tăng đáng kể giá lương thực tại Đông Nam Á do nhiệt độ cao hơn làm xáo trộn chu kỳ mưa và đe dọa năng suất cây trồng.
Ông Ong Bin Hui, chuyên gia phân tích hàng hóa của BMI, nhận định: “Các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào mưa gió mùa như Indonesia, Malaysia và Thái Lan sẽ dễ bị tổn thương nhất. Lượng mưa thấp hơn mức trung bình có thể trùng với thời điểm gieo trồng và giai đoạn phát triển ban đầu của cây trồng.”
Trong khi đó, bà Khor Yu-Leng, Giám đốc Công ty nghiên cứu thị trường hàng hóa Segi Enam Advisors, cho rằng thị trường gạo đặc biệt dễ bị tổn thương nếu điều kiện thời tiết xấu đi bởi lượng gạo giao dịch trên thị trường quốc tế vẫn tương đối hạn chế.
Thị trường dầu cọ toàn cầu, vốn chủ yếu phụ thuộc vào nguồn cung từ Indonesia và Malaysia cũng có thể chứng kiến giá tăng mạnh nếu lượng mưa giảm làm năng suất vườn cọ sụt giảm.
Các nhà phân tích cho biết dầu cọ có thể là một trong những loại cây chịu tác động nghiêm trọng nhất do nhu cầu nước tưới lớn và phần lớn diện tích trồng tập trung tại các khu vực dễ bị ảnh hưởng bởi El Nino.
Bà Khor chỉ ra hai khu vực chịu tác động nặng nề nhất trong các đợt El Nino trước là Rokan Hulu, tỉnh Riau, Indonesia và Plai Phraya, tỉnh Krabi, Thái Lan, đều là những vùng trồng cọ dầu trọng điểm.
Với Việt Nam, tác động của El Nino không chỉ dừng lại ở nguy cơ giảm năng suất cây trồng mà còn có thể ảnh hưởng tới nguồn cung của nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực.
Đợt El Nino thường làm gia tăng tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long, ảnh hưởng đến sản xuất lúa gạo. Trong khi khu vực Tây Nguyên, vùng trồng cà phê lớn nhất cả nước, cũng đối mặt với nguy cơ thiếu nước tưới, làm giảm năng suất và chất lượng cà phê.
Trong bối cảnh Việt Nam là một trong những nước xuất khẩu gạo và cà phê hàng đầu thế giới, bất kỳ sự sụt giảm sản lượng nào cũng có thể tác động tới nguồn cung và giá nông sản trên thị trường quốc tế.
Trong báo cáo công bố ngày 22/6 của Goldman Sachs, các chuyên gia Chris Poh và Andrew Tilton nhận định giá nông sản tăng sẽ tiếp tục gây áp lực lên người tiêu dùng trong khu vực khi giá thực phẩm leo thang. Ngoại trừ Thái Lan, phần lớn các quốc gia Đông Nam Á vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu thực phẩm.
Bà Khor cho rằng tác động của lạm phát thậm chí có thể lớn hơn thiệt hại trực tiếp đối với sản lượng nông nghiệp. “Giá thực phẩm thường tăng nhanh hơn mức suy giảm sản lượng vì thị trường phản ứng trước tâm lý lo ngại. Các biện pháp hạn chế xuất khẩu, tích trữ hàng hóa và mua gom do hoảng loạn khiến cú sốc bị khuếch đại vượt xa mức thiếu hụt thực tế”, bà phân tích.
Không chỉ cây trồng trong khu vực chịu ảnh hưởng bởi thời tiết cực đoan, tác động của El Nino tới thị trường nông sản toàn cầu cũng sẽ tác động ngược trở lại giá thực phẩm tại Đông Nam Á.
Ngô là một ví dụ điển hình. Đây là nguyên liệu đầu vào quan trọng trong sản xuất thực phẩm của khu vực, chủ yếu được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi gia súc và gia cầm. Đông Nam Á hiện phụ thuộc lớn vào nguồn ngô nhập khẩu từ Brazil và Argentina. Khi giá ngô tăng, giá thịt gia cầm, trứng, sữa và các sản phẩm chăn nuôi cũng sẽ tăng theo.
Rủi ro chồng chất
Đáng chú ý, El Nino năm nay xuất hiện đúng vào thời điểm khu vực vẫn đang phải đối mặt với chi phí năng lượng và phân bón ở mức cao.
Hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz bị gián đoạn trong nửa đầu năm nay đã khiến giá nhiên liệu và phân bón tăng mạnh, làm gia tăng chi phí sản xuất của nông dân và góp phần đẩy lạm phát thực phẩm lên cao.
Bà Khor cho biết thương mại phân bón qua eo biển Hormuz đã giảm tới khoảng 30% trong những tháng đầu năm 2026. Ngay cả khi tuyến hàng hải này được mở lại, nguồn cung cũng sẽ mất nhiều tháng mới có thể phục hồi.
Theo Goldman Sachs, áp lực lạm phát ban đầu chủ yếu tập trung ở các ngành phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu như vận tải và hàng không. Tuy nhiên, các tác động lạm phát gián tiếp đã bắt đầu lan sang giá thực phẩm.
Ngân hàng này ước tính nếu kết hợp với tác động từ giá dầu và phân bón tăng cao, một đợt El Nino nghiêm trọng có thể khiến lạm phát thực phẩm tại Đông Nam Á tăng thêm khoảng 1 điểm phần trăm sau 6 tháng và tăng tới 2,1 điểm phần trăm sau 12 tháng.
Các mô hình của Goldman Sachs cho thấy Singapore và Malaysia có khả năng chống chịu tốt hơn so với Indonesia, Philippines và Thái Lan, do tỷ trọng thực phẩm trong rổ chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của hai nước này thấp hơn.
Bên cạnh lạm phát, El Nino còn kéo theo nhiều rủi ro kinh tế vĩ mô khác. Nếu xảy ra El Nino nghiêm trọng, tăng trưởng kinh tế của khu vực có thể suy giảm do đóng góp của ngành nông nghiệp giảm sút.
Theo báo cáo của Bank of America (BOA) công bố tháng 4, nông nghiệp hiện chiếm khoảng 10% GDP của các nền kinh tế ASEAN-6 (ngoại trừ Singapore) và đóng góp khoảng 10% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của khu vực trong năm 2025.
Goldman Sachs cũng lưu ý các chính phủ Đông Nam Á có thể sẽ phải xem xét lại các chương trình thúc đẩy nhiên liệu sinh học.
Trong những năm gần đây, Indonesia, Malaysia và Thái Lan đều đẩy mạnh sử dụng dầu cọ để sản xuất nhiên liệu sinh học nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu sau các căng thẳng năng lượng toàn cầu.
Tuy nhiên, nếu El Nino làm nguồn cung dầu cọ trở nên khan hiếm, các chính phủ sẽ phải cân nhắc ưu tiên sử dụng dầu cọ cho nhu cầu lương thực trước khi dành cho sản xuất nhiên liệu sinh học.
Trước nguy cơ El Nino mạnh hơn, các nhà hoạch định chính sách trong khu vực đã bắt đầu triển khai các biện pháp ứng phó. Trong đó, Bộ Nông nghiệp và An ninh lương thực Malaysia cam kết sẽ đưa ra cảnh báo sớm nếu El Nino bắt đầu ảnh hưởng tới nước này, đồng thời phối hợp với các đối tác trong khu vực để đảm bảo nguồn cung lương thực nếu sản lượng sụt giảm.
Tại Indonesia, chính phủ đã công bố nhiều biện pháp nhằm tăng cường hệ thống thủy lợi, đặc biệt tại các vùng trồng lúa và cây công nghiệp.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nhìn chung các quốc gia Đông Nam Á vẫn chưa thực sự sẵn sàng trước những cú sốc thời tiết nghiêm trọng.
Bà Khor cho biết trong quá khứ, các chính phủ thường can thiệp vào thị trường lương thực bằng các biện pháp như xuất kho dự trữ, hạn chế xuất khẩu, áp giá trần hoặc trợ cấp.
Tuy nhiên, bà nhấn mạnh các nhà hoạch định chính sách cần tập trung nhiều hơn vào việc nâng cao khả năng chống chịu mang tính dài hạn thay vì chỉ dựa vào các biện pháp ứng phó khẩn cấp khi khủng hoảng xảy ra.
Các giải pháp bao gồm tăng cường năng lực trữ nước, phát triển các giống cây chịu hạn, ứng dụng công nghệ số trong giám sát thời tiết và dự báo khí hậu…
