“Thả” con vào thế giới ảo quá sớm
Trong quá trình làm việc, tiến sĩ xã hội học Phạm Thị Thúy – giảng viên Học viện Chính trị khu vực II – nhận được rất nhiều than phiền từ phụ huynh về tình trạng con nghiện điện thoại, chơi game, dùng mạng xã hội quá nhiều, đặc biệt là học sinh THCS, THPT. Không ít trường hợp trẻ chơi xuyên đêm, cha mẹ không thể kiểm soát.
Bà chỉ ra nguyên nhân sâu xa là sự chủ quan của phụ huynh khi cho con tiếp xúc với thiết bị công nghệ từ quá sớm. Khi trẻ ăn dặm đã được dùng thiết bị công nghệ nhưng lại không đi kèm với hướng dẫn sử dụng đúng cách, khiến những thói quen xấu hình thành từ nhỏ và rất khó thay đổi khi trẻ lớn lên.
“Nhà trường cấm nhưng gia đình lại không quản lý, trẻ sẽ không hình thành được thói quen tự giác và chuẩn mực trong hành vi. Bởi một nơi cấm, một nơi cho phép, trẻ sẽ bị mâu thuẫn trong nhận thức, không biết điều gì là đúng – sai, từ đó dẫn đến rối loạn chuẩn mực – điều rất nguy hiểm trong giai đoạn hình thành nhân cách” – tiến sĩ Phạm Thị Thúy phân tích.
Việc sử dụng mạng xã hội quá nhiều làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề về sức khỏe tâm thần, giảm khả năng tập trung, học kém hơn, nhanh chán nản, khó kiên trì, mất kết nối với đời sống thực. Khi dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, trẻ không còn thời gian giao tiếp, ăn uống hay sinh hoạt chung với người thân. Các kết nối trong gia đình bị suy giảm, khiến trẻ mất đi môi trường quan trọng để học hỏi các giá trị sống.
Nhà giáo dục Nguyễn Thúy Uyên Phương – nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Illinois Urbana-Champaign (Mỹ) – nêu ra nghịch lý, trong khi nhiều cha mẹ vô cùng bảo bọc con, không dám để con trầy xước trong thế giới thực nhưng lại thoải mái thả con vào thế giới ảo mà không có bất kỳ sự phòng vệ nào.
Theo ông Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) – Người đồng sáng lập dự án Chống lừa đảo – những rủi ro phổ biến nhất không chỉ là nội dung độc hại mà còn là việc bị thu thập dữ liệu cá nhân, bị theo dõi hành vi, thậm chí bị các đối tượng xấu tiếp cận thông qua những nền tảng tưởng chừng vô hại như video ngắn hay game online. Nhiều hình thức lừa đảo hiện nay không nhắm trực tiếp vào phụ huynh mà đi vòng qua trẻ em, như giả danh bạn bè trong game để dụ nạp tiền, tặng quà ảo, xin tài khoản; hoặc tạo ra các nội dung hấp dẫn để dẫn dụ trẻ bấm vào đường link độc hại.
Ông chỉ ra những dấu hiệu cảnh báo trẻ đang bị ảnh hưởng tiêu cực, thậm chí bị bắt nạt hoặc tiếp cận bởi các đối tượng xấu trên mạng. Đó là trẻ trở nên khép kín, cáu gắt khi bị hạn chế sử dụng thiết bị, thay đổi cảm xúc bất thường; giấu màn hình, xóa lịch sử truy cập…
Duy trì nguyên tắc “3 không”
Theo ông Ngô Minh Hiếu, kỹ năng quan trọng nhất mà trẻ cần có không phải là sử dụng công nghệ thành thạo, mà là khả năng nhận diện rủi ro và biết nói “không” với những điều bất thường trên không gian mạng. Do đó, phụ huynh cần chủ động hướng dẫn, thiết lập quy tắc sử dụng, kiểm tra nội dung con tiếp cận và xây dựng được sự tin tưởng để con sẵn sàng chia sẻ khi gặp vấn đề. Bởi trong thế giới số, gia đình vẫn là “lá chắn” đầu tiên và quan trọng nhất để bảo vệ trẻ.
Bà Phạm Thị Thúy cho rằng trước hết, cha mẹ phải làm gương, bởi trẻ học qua hành vi. Nếu cha mẹ sử dụng điện thoại tùy tiện, mọi lời dạy dỗ đều trở nên vô nghĩa. Cha mẹ cần tạo ra các hoạt động thay thế để trẻ có niềm vui như đọc sách, chơi thể thao, sinh hoạt gia đình, đi chơi cùng cha mẹ… Nếu trẻ không có lựa chọn nào khác, việc tìm đến điện thoại là điều tất yếu.
Cha mẹ cũng cần dạy con kỹ năng sử dụng mạng và thiết lập giới hạn thời gian. Theo khuyến nghị, trẻ dưới 2 tuổi không nên tiếp xúc với thiết bị công nghệ; từ 2-5 tuổi không quá 1 giờ/ngày (lý tưởng là khoảng 20 phút mỗi lần); từ 6-18 tuổi không quá 2 giờ/ngày và nên chia nhỏ mỗi lần sử dụng khoảng 30 phút, sau đó cần nghỉ ngơi.
Ngoài ra, cần phân biệt rõ thời gian sử dụng cho mục đích học tập và giải trí. Với nhu cầu học tập, có thể linh hoạt nhưng vẫn cần cho trẻ nghỉ ngơi sau mỗi 30 phút dùng thiết bị. Một lưu ý quan trọng khác là không để thiết bị điện tử trong phòng ngủ. Theo bà Phạm Thị Thúy, việc này khiến trẻ dễ sử dụng quá mức, ảnh hưởng đến giấc ngủ, thậm chí thức khuya chơi điện thoại mà cha mẹ không biết. Bà đề xuất nguyên tắc “3 không”: không dùng điện thoại trong bữa ăn, không sử dụng thiết bị trong phòng ngủ và không dùng điện thoại trước giờ ngủ ít nhất 30-60 phút. Những nguyên tắc này cần được áp dụng cho cả cha mẹ và con cái để tạo thành thói quen trong gia đình.
Ngoài ra, phụ huynh cần chủ động kiểm tra nội dung con đang xem, cài đặt các công cụ kiểm soát, chặn nội dung không phù hợp, đặc biệt với học sinh nhỏ tuổi. “Nhiều phụ huynh đợi đến lúc con nghiện mới lo thì đã muộn, phải sửa rất lâu và rất kiên nhẫn” – bà Phạm Thị Thúy nhấn mạnh và lưu ý rằng việc giật điện thoại, cấm đoán hay la mắng không giải quyết được vấn đề, thậm chí khiến trẻ càng tìm đến điện thoại như một cách trốn tránh.
Nhiều quốc gia cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội
Xu hướng hạn chế, thậm chí cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội đang lan rộng trên thế giới, khi các chính phủ ngày càng lo ngại về tác động tiêu cực của môi trường số đối với sự phát triển của trẻ vị thành niên. Tại Đông Nam Á, Indonesia trở thành quốc gia đầu tiên áp dụng biện pháp hạn chế mạng xã hội với người dưới 16 tuổi hồi cuối tháng 3/2026. Theo đó, các nền tảng lớn như YouTube, TikTok, Instagram, Facebook, X và Roblox buộc phải ngăn người dùng dưới độ tuổi truy cập hoặc vô hiệu hóa tài khoản vi phạm.
Cuối năm 2025, Úc là quốc gia đầu tiên trên thế giới ban hành lệnh cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng mạng xã hội có nguy cơ cao. Sau đó, nhiều quốc gia tại châu Âu cũng tăng tốc xây dựng hàng rào pháp lý. Áo đã thống nhất chủ trương cấm trẻ dưới 14 tuổi sử dụng mạng xã hội và đang hoàn thiện khung pháp lý. Tây Ban Nha, Pháp, Đan Mạch và Bồ Đào Nha cũng đã khởi động kế hoạch áp đặt giới hạn độ tuổi riêng nhằm kiểm soát việc tiếp cận nền tảng số của trẻ em.
