Theo đó, áp dụng phạt nguội việc hút thuốc tại nhiều khu vực công cộng để tăng tính răn đe.
Tại dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi), cơ quan soạn thảo đã đưa ra nhiều quy định mang tính đột phá nhằm lấp đầy khoảng trống pháp lý, siết chặt quản lý và tăng nặng chế tài xử phạt đối với các hành vi vi phạm.
Thách thức lớn với sức khỏe cộng đồng
Bộ Y tế đang lấy ý kiến dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi). Trong đó, trọng tâm là siết chặt kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thế hệ mới.
GS-TS Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế, cho biết tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết 72/2025 của Bộ Chính trị là chuyển mạnh từ tư duy điều trị sang chủ động phòng bệnh. Trong đó, kiểm soát thuốc lá được xác định là thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng.
Thời gian qua, Quốc hội và Chính phủ đã có nhiều quyết sách quan trọng như cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt. Thứ trưởng Trần Văn Thuấn cho rằng các chủ trương này cần được thể chế hóa đồng bộ trong luật sửa đổi.
Lãnh đạo Bộ Y tế khẳng định thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật, tử vong sớm và là gánh nặng kinh tế. Việt Nam vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỉ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ 3 khu vực ASEAN.
Thống kê cho thấy mỗi năm, Việt Nam có hơn 100.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá (84.500 ca hút chủ động và 18.800 ca thụ động). Năm 2022, chi phí y tế điều trị các bệnh do thuốc lá ước tính lên tới 108,7 ngàn tỉ đồng. Trong khi đó, nguồn thu từ thuế thuốc lá chỉ bù đắp được khoảng 1/5 con số này, gây áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội.
GS-TS Trần Văn Thuấn nhận định: “Dự thảo luật lần này sẽ đề xuất các giải pháp đủ mạnh và khả thi nhằm bảo vệ sức khỏe nhân dân, đặc biệt trước bối cảnh các sản phẩm thuốc lá mới xuất hiện ngày càng nhiều với hình thức tiếp thị tinh vi”.
Mở rộng địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn
Ông Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý khám, chữa bệnh kiêm Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá – Bộ Y tế, cho biết dự thảo đề xuất cấm hoàn toàn các hành vi tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ và trưng bày tại điểm bán lẻ đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Diện tích in cảnh báo sức khỏe trên bao bì cũng buộc phải tăng lên.
Dự thảo siết chặt quy định tiếp thị, nghiêm cấm mọi hình thức quảng cáo thuốc lá và tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng. Hành vi sản xuất, mua bán linh kiện, thiết bị rời để lắp ráp các sản phẩm này cũng được bổ sung vào nhóm bị nghiêm cấm.
Bên cạnh đó, dự thảo luật lần đầu tiên đưa vào khái niệm “địa điểm công cộng” (nơi phục vụ nhu cầu chung của nhiều người). Các địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn (cả trong nhà và khuôn viên) được mở rộng sang cơ sở y tế, giáo dục, khu vui chơi trẻ em và khu vực nguy cơ cháy nổ cao. Hành vi hút thuốc bị cấm triệt để tại mọi địa điểm trong nhà (trừ một số trường hợp luật định) và trên các phương tiện giao thông công cộng như ô tô, máy bay, tàu điện.
Ông Hà Anh Đức nhấn mạnh việc làm rõ các khái niệm và mở rộng phạm vi cấm sẽ lấp đầy khoảng trống pháp lý, tạo cơ sở để lực lượng chức năng xử lý vi phạm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng hiệu quả hơn.
Ngoài ra, dự thảo còn định danh rõ thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; cụ thể hóa trách nhiệm người đứng đầu và xây dựng chính sách ngăn chặn sự can thiệp từ lợi ích thương mại của ngành công nghiệp thuốc lá.
Giá quá rẻ
Theo Tổng cục Thống kê, sản lượng thuốc lá sản xuất giai đoạn 2022-2023 tăng hơn 10%. Nguyên nhân chính khiến mức tiêu thụ tăng trở lại là do giá bán quá rẻ. Trung bình một bao thuốc 20 điếu phổ biến chỉ khoảng 15.000 đồng, khiến người thu nhập thấp và trẻ em dễ dàng tiếp cận.
Bác sĩ Nguyễn Thị An, Giám đốc Tổ chức HealthBridge tại Việt Nam, đánh giá tổng chi phí kinh tế do thuốc lá gây ra năm 2022 ước tính 108.000 tỉ đồng (tương đương 1,14% GDP) – cao gấp 5 lần tổng nguồn thu từ thuế thuốc lá.
Khảo sát năm 2023 của Trường Đại học Y tế công cộng và HealthBridge tại Hà Nội, TP HCM ghi nhận khoảng 40 nhãn hiệu thuốc lá nội địa có giá dưới 10.000 đồng/bao. Dù quy định cấm bán cho người dưới 18 tuổi và trong phạm vi 100 m quanh cổng trường học, tình trạng vi phạm vẫn diễn ra phổ biến.
Trước thực trạng trên, bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia WHO tại Việt Nam, kiến nghị cần siết chặt nguồn cung, kiểm soát buôn lậu và hoạt động quảng cáo thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đặc biệt trên không gian mạng. Ông cũng đề xuất cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà và khuôn viên trường đại học; tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì lên 75%-85%, đổi mới hình ảnh cảnh báo và in kèm đường dây tư vấn cai nghiện.
Tăng mức xử phạt để răn đe
Bác sĩ Lê Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá – Bộ Y tế, thừa nhận dù quy định đã rõ nhưng tình trạng hút thuốc tại nơi cấm vẫn phổ biến do công tác thanh tra, kiểm tra chưa thường xuyên, thiếu lực lượng chuyên trách.
Hiện nay, người vi phạm chỉ bị cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200.000 đến 500.000 đồng (trừ vi phạm trên máy bay). Trước thực tế này, nhiều ý kiến đề xuất áp dụng hình thức phạt nguội thông qua hình ảnh, video từ hệ thống giám sát hoặc phản ánh qua ứng dụng quản lý, đồng thời tăng mức xử phạt để bảo đảm tính răn đe.
